बालेन शाह को निर्वाचनमार्फत भएको उदय समकालीन दक्षिण एसियाली राजनीतिमा एक निर्णायक मोडका रूपमा देखा परेको छ। जेन–जेड पुस्ताको सशक्त सहभागिताले प्रेरित यस परिवर्तनले स्वच्छ शासन, कार्यकुशलता, र परम्परागत राजनीतिक संरचनाबाट स्पष्ट विच्छेदको गहिरो आकांक्षा प्रतिबिम्बित गर्दछ। तथापि, यस उत्साहको तल एउटा ऐतिहासिक प्रतिध्वनि पनि लुकेको छ—जसले जयप्रकाश नारायण द्वारा नेतृत्व गरिएको आन्दोलन र जनता पार्टी सरकारको उदय तथा पतनसँग जोडिएको सन्देश दिन्छ, विशेषतः भारतीय आपतकाल १९७५–१९७७ पछिको सन्दर्भमा।

आजको जेन–जेड आन्दोलन, सन् १९७० को दशकको “सम्पूर्ण क्रान्ति” जस्तै, स्थापित राजनीतिक अभिजात वर्गप्रतिको असन्तोषबाट उत्पन्न भएको हो। यसले केवल नेतृत्व परिवर्तन मात्र होइन, शासन प्रणालीकै रूपान्तरणको वाचा बोकेको छ। सामाजिक सञ्जालले परम्परागत सडक आन्दोलनको स्थान लिएको छ भने, योग्यता र पारदर्शिता यसको प्रमुख नाराका रूपमा स्थापित भएका छन्। सन्देश स्पष्ट छ—पुरानो संरचनाले नयाँ, जवाफदेही प्रणालीलाई स्थान दिनैपर्छ। तर, इतिहासले सधैं चेतावनी पनि दिन्छ।

जब जयप्रकाश नारायण ले “सम्पूर्ण क्रान्ति” को आह्वान गरे, त्यसले व्यापक जनआन्दोलनलाई जन्म दियो, जसको परिणामस्वरूप सन् १९७७ मा भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस को पराजय भयो। जनता पार्टी को उदयलाई लोकतन्त्रको विजयका रूपमा हेरियो। तर, अपेक्षित प्रणालीगत परिवर्तन साकार हुन सकेन। आन्तरिक विभाजन, नेतृत्वबीचको द्वन्द्व, र विशेषतः अपरिवर्तित प्रशासनिक संयन्त्रले सरकारको कार्यक्षमता कमजोर बनायो। छोटो समयमै त्यो प्रयोग असफल भयो र त्यससँगै जनताको आशा पनि क्षीण हुन पुग्यो।

आजको सन्दर्भमा यस्ता समानताहरू स्पष्ट रूपमा देखिन्छन्।

बालेन शाह नेतृत्वको वर्तमान व्यवस्थाले पनि यस्तै संरचनात्मक चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तन भए पनि प्रशासनिक संरचना प्रायः यथावत् नै रहेको छ। नौकरशाहीको जडता, प्रक्रियागत कठोरता, र संस्थागत प्रतिरोधले सुधारवादी प्रयासलाई कमजोर बनाउन सक्छ। शासन केवल लोकप्रियता वा अभिप्रायमा सीमित हुँदैन; यो गहिरोसँग जरा गाडेका संस्थागत संरचनाहरूलाई रूपान्तरण गर्ने क्षमतामा निर्भर हुन्छ।

यही बिन्दुमा वास्तविक परीक्षा सुरु हुन्छ।

यदि नयाँ नेतृत्वले आफ्नो जनादेशलाई ठोस र देखिने परिणाममा रूपान्तरण गर्न असफल भयो भने, त्यसको प्रभाव केवल निर्वाचन परिणामसम्म सीमित रहने छैन। लोकतान्त्रिक परिवर्तनप्रति आशावादी बनेको एक पुस्ताले यसको प्रभावकारितामाथि नै प्रश्न उठाउन सक्छ। विशेषतः युवामा उत्पन्न हुने निराशा केवल उदासीनताभन्दा खतरनाक हुन्छ—यसले लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको वैधतामै प्रश्न खडा गर्न सक्छ।

तर, यो अवसरविहीन क्षण होइन।

सन् १९७० को दशकभन्दा भिन्न रूपमा आजको राजनीतिक परिवेश प्रविधिगत पहुँच र जनचेतनाले परिपूर्ण छ। नागरिकहरू बढी सचेत, सक्रिय र वास्तविक समयमा जवाफदेहिता माग्न सक्षम भएका छन्। यसले आवश्यक परे सुधारको मार्ग सच्याउने सम्भावना प्रदान गर्दछ—यदि नेतृत्व त्यसका लागि तत्पर छ भने।

बालेन शाह नेतृत्वको लागि अबको बाटो स्पष्ट भए पनि चुनौतीपूर्ण छ। प्रतीकात्मक राजनीतिभन्दा माथि उठेर प्रणालीगत सुधारमा केन्द्रित हुनुपर्ने आवश्यकता छ। छोटो अवधिमा देखिने उपलब्धिहरूले जनविश्वास कायम राख्न मद्दत गर्न सक्छन्, तर दीर्घकालीन सफलता संस्थागत सुधार—विशेषतः नौकरशाहीको रूपान्तरण—मा निर्भर हुनेछ। सक्षम टोली निर्माण, नीतिगत निरन्तरता, र पारदर्शिता सुनिश्चित गर्नु अत्यावश्यक छ।

इतिहासका पाठ स्पष्ट छन्। निर्वाचन जितले मात्र सफल शासनको सुनिश्चितता गर्दैन। जनता पार्टी को असफलता यसैको उदाहरण हो—यदि क्रान्ति संस्थागत आधारमा स्थापित भएन भने, त्यो क्षणिक उत्साहमा सीमित हुन सक्छ।

यही सन्दर्भमा, आजको जेन–जेड उभारलाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। यो केवल भावनात्मक विद्रोह होइन; यो परिणाममुखी शासनको माग हो। यस पुस्ताले नारा मात्र होइन, मापनयोग्य उपलब्धि खोज्छ—सफा सडक, प्रभावकारी सेवा, पारदर्शी बजेट, र उत्तरदायी नेतृत्व। उनीहरू “वाचा” भन्दा “परिणाम” मा विश्वास गर्छन्। त्यसैले, राजनीतिक नेतृत्वले अब भाषणको होइन, कार्यसम्पादनको राजनीतिमा प्रवेश गर्नैपर्छ।

यसका लागि पहिलो शर्त हो—संस्थागत पुनर्संरचना। स्थानीय सरकारहरूलाई प्रभावकारी बनाउन अधिकारको विकेन्द्रीकरण मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसको साथमा प्रशासनिक क्षमता, प्राविधिक दक्षता, र जवाफदेहिता संयन्त्र पनि बलियो हुनुपर्छ। यदि निर्णय प्रक्रिया अझै पनि ढिलो, अस्पष्ट र केन्द्रीकृत रह्यो भने, परिवर्तनको गति अवरुद्ध हुनेछ।

दोस्रो, नेतृत्वको शैलीमा परिवर्तन अपरिहार्य छ। करिश्मा र लोकप्रियता आरम्भका लागि उपयोगी हुन सक्छ, तर दीर्घकालीन शासनका लागि समावेशी, परामर्शात्मक र संस्थागत नेतृत्व आवश्यक हुन्छ। व्यक्तिगत छविभन्दा माथि उठेर टोलीगत निर्णय प्रक्रिया विकास गर्न नसकिएमा, प्रणाली पुनः व्यक्तिकेन्द्रित बन्दै जान्छ—जुन दीर्घकालीन रूपमा अस्थिर हुन्छ।

तेस्रो, पारदर्शिता र प्रविधिको प्रभावकारी उपयोग आजको सन्दर्भमा सबैभन्दा शक्तिशाली उपकरण बन्न सक्छ। डिजिटल शासन प्रणालीले भ्रष्टाचार घटाउन, सेवा प्रवाह छिटो बनाउन, र नागरिक सहभागिता बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। तर, प्रविधि आफैं समाधान होइन—यसलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्ने राजनीतिक इच्छाशक्ति नै निर्णायक हुन्छ।

चौथो, अपेक्षा व्यवस्थापन (expectation management) अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। जेन–जेड पुस्ताको अपेक्षा तीव्र र तत्काल परिणाममुखी छ। यदि यी अपेक्षाहरूलाई यथार्थपरक रूपमा सम्बोधन गरिएन भने, प्रारम्भिक समर्थन चाँडै नै असन्तोषमा रूपान्तरण हुन सक्छ। त्यसैले, नेतृत्वले के सम्भव छ र के समय लाग्छ भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा सञ्चार गर्नुपर्छ।

पाँचौं, निरन्तरता (policy continuity) को अभावले सुधारलाई कमजोर बनाउँछ। नेपालजस्तो राजनीतिक रूपमा अस्थिर वातावरणमा, हरेक नयाँ नेतृत्वले पुराना कार्यक्रमहरूलाई निरन्तरता नदिने प्रवृत्ति देखिन्छ। यदि बालेन शाह नेतृत्वले दीर्घकालीन नीतिगत आधार तयार गर्न सकेन भने, परिवर्तन पुनः व्यक्तिमा सीमित भएर प्रणालीगत बन्न सक्दैन।

अन्ततः, जेन–जेड आन्दोलनको दीर्घकालीन सफलता केवल नेतृत्वमा होइन, नागरिकहरूको निरन्तर संलग्नतामा पनि निर्भर गर्दछ। लोकतन्त्र एक पटकको मतदान मात्र होइन; यो निरन्तर निगरानी, सहभागिता, र उत्तरदायित्वको प्रक्रिया हो। यदि नागरिकहरू सक्रिय रहिरहे भने, नेतृत्वलाई सही मार्गमा राख्न सकिन्छ।

यसैले, आजको क्षण केवल एक राजनीतिक परिवर्तन होइन—यो एक परीक्षण हो। के नयाँ पुस्ताले आफ्नो उभारलाई संस्थागत स्थायित्वमा रूपान्तरण गर्न सक्छ? के नेतृत्वले इतिहासका पाठहरूबाट सिकेर विगतका त्रुटिहरू दोहोर्याउनबाट जोगिन सक्छ?

यदि उत्तर सकारात्मक भयो भने, यो केवल बालेन शाहको सफलता हुनेछैन—यो सम्पूर्ण लोकतान्त्रिक अभ्यासको पुनर्जागरण हुनेछ। तर, यदि असफल भयो भने, यसको असर केवल एक कार्यकाल वा एक शहरमा सीमित रहने छैन; यसले भविष्यका पुस्ताहरूको लोकतन्त्रप्रतिको विश्वासमै गहिरो असर पार्न सक्छ।

अन्ततः प्रश्न उही रहन्छ—यो क्षण एक स्थायी परिवर्तनको सुरुवात हो, वा केवल इतिहासको अर्को दोहोरिने अध्याय?

लेखक:
अर्जुन शाही – अन्तरिम सरकार निर्माण बार्ता कमिटी सह- सयोजक तथा जेनजी अगुवा